براي بقيع معاني مختلفي ذکر کرده اند.  از جمله در مجمع البحرين به مکاني وسيع که در آن درخت و ريشه هاي آن باشد گفته شده است.  بعضي نيز نام بقيع را برگرفته از نام نوعي درخت که به غرقد معروف بوده است، مي دانند.  برخي هم به معني بقعه و مزرعه ذکر کرده اند.  بقيع از دو قسمت مهم تشکيل شده است:

1.        بقيع الغرقد

2.        بقيع العمات

وجه تسمية بقيع الغرقد قبلاً گفته شد.  بقيع العمات نيز بدين علت گويند که در سمت شمال غربي اين قبرستان عمه هاي پيامبر (ص) مدفونند و اين دو قسمت قبلاً با ديواري از يکديگر مجزا بوده و بعداً يکي شده اند.  در سمت جنوب شرقي بقيع، منطقه اي به نام "حشر کوکب" وجود داشته که محل دفن اموات يهوديان بوده است که بعدها ديوار آن را خراب و با بقيع يکي کرده اند.

بقيــــــع در گذشته

قبرستان تاريک و خاموش بقيع مدفن چهار امام معصوم (ع)، بسياري از مقربان درگاه الهي، صحابة بزرگوار، ياران ائمه اطهار (ع) و شهداي صدر اسلام است، در بعضي منابع از جمله منتخب التواريخ آمده است که در اين مکان ده هزار تن از صحابه و تابعين و قراء و شهدا و سادات بني هاشم و مجروحين احد و شهداي واقعة حرّه و ... مدفونند که جز تعداد انگشت شماري از آنها بقيه نامعلوم و گمنامند.  در بعضي منابع، عدد دو هزار ذکر شده است.  تا قبل از حکومت کنوني مقابر بقيع به ويژه چهار امام شيعه و ديگر صحابه داراي گنبد و بارگاه با شکوهي بوده اند و بسياري از سفرنامه نويسان از جمله فرهاد ميرزا معتمدالدوله و همچنين محمد باقر نجفي در مدينه شناسي و آيت الهي در حج البيت و ... آنها را ديده و با عکسهايي از اين بارگاهها و قبوري که داراي ضريح بوده اند، عبارتند از:

1.          قبور چهار امام شيعه، امام حسن (ع)، امام سجاد (ع)، امام باقر (ع) و امـام صادق (ع) که جمعاً حجره و صندوق بزرگي در اطراف آنها نصب شده و صندوق عباس بن عبدالمطلب عموي پيامبر (ص) نيز در داخل آن قرار داشته است.  دور تا دور اين صندوق ضريح مشجري بوده و پرده هاي زيبا و نقره کاري نيز روي آن را پوشانيده بوده اند.  اين بقعه در سال 1234 به دستور پاشاي مصر بنا شده بود.

2.          قبور دختران پيامبر (ص)، رقيه، ام کلثوم و زينب که تقريباً در مقابل در اصلي و کمي بالاتر از قبور چهار امام قرار دارند، هر کدام بقعه اي جداگانه داشته اند. 

3.          همسران و زوجات رسول الله (ص) که کمي بالاتر از قبور دختران پيامبر (ص) قرار دارند، همگي داراي يک قبه بزرگ و ضريح بوده و اسامي هر يک از آنها بر بالاي ضريح ديده مي شده اند.

4.          قبر حضرت فاطمه (س) که قبه اي جداگانه براي آن حضرت ساخته بودند، امروزه بين اين قبر و قبر فاطمه بنت اسد اختلاف است و نظر موثق تر اين است که آنجا قبر فاطمه بنت اسد است.

5.          ابراهيم پسر رسول خدا و عثمان بن مظعون در يک بقعه بوده اند.  گويند اولين قبري که در بقيع حفر شد قبر عثمان بن مظعون صحابة بزرگوار رسول خدا (ص) بود که پيامبر (ص) با دست خويش سنگي بر آن گذاشت و فرمود اه بيت مرا در اينجا دفن کنيد.  پس از چندي ابراهيم پسر پيامبر (ص) در همين مکان دفن شد.  بعدها مروان بن حکم والي مدينه سنگي که پيامبر (ص) بر روي قبر عثمان بن مظعون گذاشته بودند را بر داشته و بدور افکند.  وي در پاسخ به اعتراض صحابه گفت نمي خواهد هيچ نشاني از او در بقيع باشد و مي توان گفت در حقيقت مروان بن حکم عامل بني اميه اولين فردي بوده است که به تخريب و گمنام ساختن قبور اقدام کرده است.  با توجه به اين مسئله محتمل است قبر عثمان بن مظعون در وسط بقيع و در کنار قبر ابراهيم باشد نه آنجا که قبلاً خارج از بقيع بوده و اهل سنت قبر عثمان بن عفان مي دانند.

6.          اسماعيل فرزند امام صادق (ع) در خارج بقيع يک گنبد و مقبره داشته است.  گفته اند در سال 1395 ق در طرح توسعه، قبر اسماعيل از خارج به داخل بقيع منتقل شده است و اکنون محتمل است در کنار شهداي جرّه دفن شده باشد.  عده اي بدن او را ديده اند که هنوز سالم بوده است.

7.          عقيل بن ابي طالب برادر حضرت علي (ع) و عبدالله بن جعفر و سفيان بن حارث همگي در يک بقعه بوده اند.  هم اکنون قبر آنها کمي بالاتر از قبور زوجات پيامبر (ص) به سمت مشرق قرار دارد.

8.          ام البنين مادر ابوالفضل (ع) و عمه هاي پيامبر (ص)، عاتکه و صفيه، هرکدام بقعه اي داشته اند.  اين قبور در قسمت بقيع العمات واقع شده اند و هم اکنون در جهت شمالي ديوار و در اصلي بقيع، در کنار قبرستان قرار دارند.

9.          قبور محمد حنفيه و بعضي از فرزندان امام صادق (ع) و امام سجاد (ع)، جابربن عبدالله و مقدادبن اسود که نزديک قبر ابراهيم مدفونند بقعه هايي داشته اند.  بر روي قبور بقيه اصحاب نيز بعضاً بقعه هايي وجود داشته که تمامي آنها از سال 1341 ق تا کنون يعني از 68 سال پيش تخريب شده اند.  قبلاً بر روي بقيه قبور نيز سنگها و نشانهايي با ذکر اسامي آنها ديده مي شدند.

10.       بيت الاحزان، يا دار فاطمه (س)، خانه متروکه اي بوده است در وسط قبرستان بقيع که دختر رسول الله (ص) در فراق پدر، در آنجا به گريه و زاري مي پرداخته است.  اين محل تا دهه هاي اخير موجود بوده و اخيراً با اين قبرستان يکسان شده و محل آن دقيقاً مشخص نيست. 

11.       دار عقيل، در اين محل عقيل برادر علي (ع) خانه اي ساخته بود تا پس از مرگ او را در آنجا دفن کنند.  بسياري از صحابه در اطراف همين خانه دفن شده اند.

12.       مسجد ابي بن کعب.  او يکي از قاريان بزرگ مدينه و صحابه بزرگوار در اين قبرستان مکاني داشته که در آن به عبادت و تلات قرآن مشغول بوده است و به يادبود او بعدها در آ، مکان مسجدي ساختند که جزء مساجد مدينه معرفي شده است.  ليکن امروزه اثري از آن نيست. 

فضــــــــــايــــــــــل بقيـــــــــع

يکي از همسران پيامبر (ص) نقل کرده است که آن حضرت شبها، آخر وقت به جانب بقيع رفته و بر مدفونان آن سلام مي فرستاد و براي آنان طلب مغفرت مي فرمود.